Τρίτη, 20 Σεπτεμβρίου 2011

Ο Οικονομικός Πόλεμος Αντικαθιστά Τη Δικτατορία (Ναόμι Κλάϊν, Το Δόγμα Του Σοκ, κεφάλαιο. 7)

 

ΠΗΓΗ:  aformi

ΤΟ ΔΟΓΜΑ ΤΟΥ ΣΟΚ

Naomi Klein

 

κεφάλαιο 7 

 

(σελ. 196 - σελ. 212)

 

Ο ΝΕΟΣ ΔΟΚΤΟΡΑΣ ΤΟΥ ΣΟΚ

 

 Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΑΝΤΙΚΑΘΙΣΤΑ ΤΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ 



«Η οικονομική κατάσταση της Βολιβίας μπορεί άνετα να συγκρι­θεί με την περίπτωση ενός καρκινοπαθούς: Γνωρίζει ότι βρίσκε­ται αντιμέτωπος με την πιο επικίνδυνη και επώδυνη εγχείρηση, όπως αναμφίβολα θα είναι η νομισματική σταθεροποίηση και ένας αριθμός άλλων μέτρων, ωστόσο δεν έχει άλλη εναλλακτική λΰση».
-Κορνίλιους Ζόνταγκ, οικονομικός σύμβουλος των ΗΠΑστη Βολιβία, 1956

«Η χρησιμοποίηση του καρκίνου στον πολιτικό λόγο ενθαρρύνει τη μοιρολατρία και αιτιολογεί τη λήψη «αυστηρών» μέτρων, ενώ, επιπλέον, ενισχύει σημαντικά τη διάδοση της ιδέας ότι η ασθέ­νεια είναι αναγκαστικά μοιραία. Η έννοια της ασθένειας δεν εί­ναι ποτέ αθώα. Ωστόσο θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι οι μεταφορές για τον καρκίνο είναι εγγενώς γενοκτονικές».
-Σοΰζαν Σόνταγκ, Illness as Metaphor, 1977[Η Νόσος ως Μεταφορά, Ύψιλον, 2006]


Το 1985 το δημοκρατικό κύμα που σάρωνε τον αναπτυσσόμενο κόσμο έφτασε στη Βολιβία. Δεκαοχτώ από τα είκοσι προηγούμενα χρόνια οι Βολιβιανοί είχαν ζήσει κάτω από κάποια μορφή δικτατορίας. Τώρα πια είχαν την ευκαι­ρία να επιλέξουν σε εθνικές εκλογές τον Πρόεδρο τους.

Ωστόσο η ανάκτηση του ελέγχου της οικονομίας της Βολιβίας σε εκείνη τη συγκεκριμένη συγκυρία δεν έμοιαζε τόσο με έπαθλο όσο με τιμωρία: Το χρέ­ος της χώρας ήταν τόσο μεγάλο, ώστε το ποσό που έπρεπε να καταβάλει για τοκοχρεολύσια ξεπερνούσε το σύνολο του κρατικού προϋπολογισμού. Το προ­ηγούμενο έτος η κυβέρνηση του Ρόναλντ Ρέιγκαν είχε εξωθήσει τη χώρα στο χείλος του γκρεμού, χρηματοδοτώντας μια πρωτοφανή επίθεση εναντίον των καλλιεργητών της κόκας, του φυτού που από την επεξεργασία των πράσινων φύλλων του προέρχεται η κοκαΐνη. Η κατάσταση πολιορκίας, που μετέτρεψε ένα μεγάλο μέρος της Βολιβίας σε εμπόλεμη ζώνη, δε στραγγάλισε μόνο το εμπόριο της κόκας, αλλά μείωσε σχεδόν κατά το ήμισυ τα έσοδα της χώρας από τις εξαγωγές, προκαλώντας κατάρρευση της οικονομίας. Όπως έγραψαν οι New York Times, «όταν ο στρατός έφτασε τον Αύγουστο στην περιοχή Τσαπάρε, κλείνοντας εν μέρει τον αγωγό των ναρκωδολαρίων, το κύμα του σοκ έπλη­ξε αμέσως την ευημερούσα μαύρη αγορά δολαρίων. [...] Σε λιγότερο από μία βδομάδα μετά την εισβολή στο Τσαπάρε η κυβέρνηση υποχρεώθηκε να μειώ­σει κατά το ήμισυ την επίσημη ισοτιμία του πέσο». Μερικούς μήνες μετά ο πληθωρισμός είχε δεκαπλασιαστεί και χιλιάδες κάτοικοι εγκατέλειπαν τη χώ­ρα για να αναζητήσουν δουλειά στην Αργεντινή, στη Βραζιλία, στην Ισπανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σε αυτές τις συνθήκες αστάθειας, με τον πληθωρισμό στο 14.000%, διεξήχθη­σαν στη Βολιβία οι ιστορικές εθνικές εκλογές του 1985. Η αναμέτρηση ήταν ανά­μεσα σε δύο οικεία στους Βολιβιανούς πρόσωπα: τον πρώην δικτάτορα Ούγο Μπάνσερ και τον πρώην εκλεγμένο Πρόεδρο Βίκτορ Πας Εστενσόρο. Το απο­τέλεσμα των εκλογών ήταν αμφίρροπο και την τελική απόφαση θα λάμβανε το Κογκρέσο της Βολιβίας, ωστόσο οι παράγοντες του κόμματος του Μπάνσερ ήταν βέβαιοι πως είχαν κερδίσει. Πριν ανακοινωθεί το οριστικό αποτέλεσμα, το κόμ­μα του Μπάνσερ ζήτησε από τον ελάχιστα γνωστό τριαντάχρονο οικονομολόγο Τζέφρι Σακς να βοηθήσει στην προετοιμασία ενός αντιπληθωριστικού οικονομι­κού προγράμματος. Ο Σακς ήταν ο ανερχόμενος αστέρας του Τμήματος Οικο­νομικών του Χάρβαρντ, έχοντας τιμηθεί με πολλές ακαδημαϊκές διακρίσεις και όντας ένας από τους νεότερους τακτικούς καθηγητές του πανεπιστημίου. Μερι­κούς μήνες νωρίτερα μια αντιπροσωπεία Βολιβιανών πολιτικών είχαν επισκεφθεί το Χάρβαρντ, είχαν δει τον Σακς και είχαν εντυπωσιαστεί από την αυτοπεποίθη­ση του (τους είχε πει ότι θα μπορούσε να αντιμετωπίσει την πληθωριστική κρίση μέσα σε μία μέρα). Ο Σακς δεν είχε καμία εμπειρία πάνω στην αναπτυξιακή οι­κονομική πολιτική, όμως, κατά δική του παραδοχή, «πίστευα ότι γνώριζα όλα όσα είναι αναγκαία να γνωρίζει κανείς» για τον πληθωρισμό.

Ο Σακς είχε επηρεαστεί πάρα πολύ από τα γραπτά του Κέινς για τη σχέση ανάμεσα στον υπερπληθωρισμό και στη διάδοση του φασισμού στη Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η συμφωνία ειρήνης που επιβλήθηκε στη Γερμανία την είχε βυθίσει σε μια σοβαρή οικονομική κρίση (με τον πληθωρι­σμό να έχει φτάσει στο 3.250.000% το 1923), την οποία επιδείνωσε η Μεγάλη Ύφεση μερικά χρόνια μετά. Με την ανεργία να αγγίζει το 30% και μια γενι­κευμένη οργή για αυτό που φάνταζε ως μια παγκόσμια συνωμοσία εις βάρος της χώρας, η Γερμανία αποτέλεσε γόνιμο έδαφος για το ναζισμό.
Στον Σακς άρεσε να μνημονεύει την προειδοποίηση του Κέινς ότι «δεν υπάρχει πιο πανούργος, πιο ασφαλής τρόπος να ανατραπεί η υπάρχουσα βά­ση μιας κοινωνίας από την υπονόμευση του νομίσματος της. Στη διαδικασία αυτή ενέχονται όλες οι κρυφές δυνάμεις του νόμου της οικονομίας που κλίνουν προς την καταστροφή». Ασπαζόταν την άποψη του Κέινς ότι ήταν ιερό καθή­κον των οικονομολόγων να απωθήσουν αυτές τις δυνάμεις της καταστροφής πάση θυσία. «Αυτό που αποκόμισα από τον Κέινς», είχε δηλώσει ο Σακς, «ήταν το συναίσθημα της βαθιάς λύπης και η αίσθηση του κινδύνου που υπάρχει τα πράγματα να πάνε εντελώς στραβά. Και το πόσο ανόητο ήταν από μέρους μας να αφήσουμε τη Γερμανία σε μια κατάσταση απελπισίας».6 Ο Σακς είχε επί­σης αναφέρει στους δημοσιογράφους ότι θεωρούσε πρότυπο για τη δική του σταδιοδρομία τον τρόπο ζωής του Κέινς ως πολιτικά ενεργού οικονομολόγου που διέτρεχε ολόκληρη την υφήλιο.

Παρόλο που ο Σακς ασπαζόταν την πίστη του Κέινς στη δύναμη της οικο­νομικής επιστήμης να καταπολεμήσει τη φτώχεια, ήταν επίσης ένα προϊόν της Αμερικής του Ρέιγκαν, η οποία το 1985 βρισκόταν εν μέσω της εμπνευσμένης από τον Φρίντμαν εκστρατείας απόρριψης όλων όσα αντιπροσώπευε ο Κέινς• Η θεμελιώδης αρχή της Σχολής του Σικάγου όσον αφορά την υπεροχή της ελεύ­θερης αγοράς είχε πολύ γρήγορα αναδειχθεί στο αδιαμφισβήτητο δόγμα της ορθοδοξίας στα οικονομικά τμήματα των μεγάλων πανεπιστημίων των ΗΠΑ -συμπεριλαμβανομένου του Χάρβαρντ-, και ο Σακς δεν είχε μείνει ανεπηρέ­αστος. Θαύμαζε την πίστη του Φρίντμαν «στις αγορές, τη σταθερή επιμονή του στην ορθή νομισματική διαχείριση», υποστηρίζοντας ότι είναι «πολύ πιο ορθή από τα θολά στρουκτουραλιστικά ή ψευδοκεϊνσιανικά επιχειρήματα που ακούει κανείς πολύ συχνά στον αναπτυσσόμενο κόσμο».

Αυτά τα «θολά» επιχειρήματα ήταν τα ίδια που μία δεκαετία πριν είχαν κα­ταπνιγεί διά της βίας στη Λατινική Αμερική, η πεποίθηση ότι για να ξεφύγει η ήπειρος από τη φτώχεια έπρεπε να σπάσει τις αποικιοκρατικές ιδιοκτησιακές δομές με παρεμβατικές πολιτικές όπως η αγροτική μεταρρύθμιση, ο προστα­τευτισμός, οι επιδοτήσεις, η εθνικοποίηση των φυσικών πόρων και η συνεται­ριστική διεύθυνση των επιχειρήσεων. Ο Σακς δεν είχε χρόνο για τέτοιες διαρ­θρωτικές αλλαγές. Και, παρόλο που δε γνώριζε σχεδόν τίποτα για τη Βολιβία και τη μακραίωνη ιστορία της αποικιοκρατικής εκμετάλλευσης της, για την καταπίεση των ιθαγενών κατοίκων της και για τα όσα κερδήθηκαν με σκλη­ρούς αγώνες στην επανάσταση του 1952, ήταν πεπεισμένος ότι, εκτός από τον υπερπληθωρισμό, η χώρα έπασχε από «σοσιαλιστικό ρομαντισμό» – την ίδια αυταπάτη της οικονομικής της ανάπτυξης που μια προγενέστερη γενιά εκπαι­δευμένων στις ΗΠΑ οικονομολόγων είχε προσπαθήσει να απαλείψει στις χώ­ρες του Νότιου Κώνου.

Το σημείο στο οποίο ο Σακς διαχώριζε τη θέση του από την ορθοδοξία της Σχολής του Σικάγου ήταν η πεποίθηση του ότι οι πολιτικές της ελεύθερης αγο­ράς έπρεπε να συνοδεύονται από μέτρα ανακούφισης του χρέους και από τη χορήγηση γενναιόδωρης οικονομικής βοήθειας – για το νεαρό οικονομολόγο του Χάρβαρντ, το αόρατο χέρι δεν ήταν αρκετό. Αυτή η διαφοροποίηση θα οδηγούσε τελικά τον Σακς στο να διαχωρίσει τη θέση του από τους πιο νεοφι­λελεύθερους συναδέλφους του και να στρέψει τις προσπάθειες του αποκλειστι­κά στη χορήγηση οικονομικής βοήθειας. Όμως αυτό θα γινόταν αρκετά χρό­νια αργότερα. Στη Βολιβία του 1985 η υβριδική ιδεολογία του Σακς είχε ως αποτέλεσμα μερικές παράξενες αντιφάσεις. Για παράδειγμα, όταν βγήκε από το αεροπλάνο στη Λα Πας και ανέπνευσε για πρώτη φορά τον αραιό αέρα των Άνδεων, φανταζόταν τον εαυτό του ως έναν σύγχρονο Κέινς που κατέφτανε για να σώσει το λαό της Βολιβίας από «το χάος και την αταξία» του υπερπληθωρισμού.[1] Παρότι το βασικό αξίωμα του κεϊνσιανισμού είναι ότι οι χώρες που αντιμετωπίζουν μια σοβαρή κάμψη της οικονομικής δραστηριότητας πρέπει να δαπανούν κεφάλαια για να δώσουν ώθηση στην οικονομία, ο Σακς υιοθέτη­σε την αντίθετη προσέγγιση και υποστήριξε την επιβολή λιτότητας και την αύ­ξηση των τιμών εν μέσω της κρίσης – την ίδια συνταγή συρρίκνωσης της οικο­νομικής δραστηριότητας που το BusinessWeek, αναφερόμενο στη Χιλή, είχε πε­ριγράψει ως «τον κόσμο ενός τρελού επιστήμονα που προκαλεί εσκεμμένα μια ύφεση».

Η συμβουλή του Σακς στον Μπάνσερ ήταν απολύτως σαφής: Μόνο μια απότομή θεραπεία-σοκ θα θεράπευε την κρίση υπερπληθωρισμοΰ της Βολιβίας. Πρότεινε δεκαπλασιασμό της τιμής του πετρελαίου και μια σειρά από απελευ­θερώσεις των τιμών και δημοσιονομικές περικοπές. Σε μια ομιλία του στο Αμερικανοβολιβιανό Εμπορικό Επιμελητήριο βεβαίωσε για μία ακόμα φορά ότι θα μπορούσε να δοθεί τέλος στον υπερπληθωρισμό μέσα σε μία μέρα, κατα­γράφοντας το γεγονός ότι «το ακροατήριο ξαφνιάστηκε, αλλά και ενθουσιά­στηκε με αυτή την προοπτική». Όπως και ο Φρίντμαν, ο Σακς πίστευε ότι με ένα αιφνίδιο οικονομικό σοκ «μια οικονομία μπορεί να αναπροσανατολιστεί από ένα αδιέξοδο -ένα σοσιαλιστικό αδιέξοδο ή ένα αδιέξοδο μαζικής δια­φθοράς ή ένα αδιέξοδο κεντρικού σχεδιασμού- προς μια φυσιολογική οικονο­μία της αγοράς».

Όταν ο Σακς έδινε αυτές τις τολμηρές υποσχέσεις, τα αποτελέσματα των εκλογών της Βολιβίας εξακολουθούσαν να είναι στον αέρα. Ο πρώην δικτάτο­ρας Οΰγο Μπάνσερ φερόταν σαν να είχε κερδίσει, αλλά ο αντίπαλος του Βίκτορ Πας Εστενσόρο δεν είχε ακόμα καταθέσει τα όπλα. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ο Πας Εστενσόρο δεν είχε μιλήσει με συγκεκριμέ­νες λεπτομέρειες για το πώς σχεδίαζε να αντιμετωπίσει τον πληθωρισμό. Ωστό­σο, προτού ανατραπεί από ένα πραξικόπημα, είχε εκλεγεί τρεις φορές Πρόε­δρος της Βολιβίας, με πιο πρόσφατη το 1964. Ο Πας είχε υπάρξει ο εκφρα­στής της μεταμόρφωσης της Βολιβίας βάσει της οικονομικής της ανάπτυξης, εθνικοποιώντας τα μεγάλα ορυχεία κασσίτερου, εγκαινιάζοντας μια αναδιανο­μή της γης υπέρ των ιθαγενών χωρικών και υπερασπιζόμενος το δικαίωμα ψή­φου για όλους τους Βολιβιανούς. Όπως και ο Χουάν Περόν στην Αργεντινή, ο Πας ήταν πανταχού παρών στο πολιτικό τοπίο, αλλάζοντας συχνά και απότο­μα ιδεολογικοπολιτικό προσανατολισμό προκειμένου να διατηρηθεί ή να επα­νέλθει στην εξουσία. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 1985 ο ηλικιωμένος Πας διακήρυξε την αφοσίωση του στην «εθνικιστική επανάστα­ση» του παρελθόντος και έκανε αόριστες δηλώσεις για την ανάγκη να υπάρχει φορολογική υπευθυνότητα. Δεν ήταν σοσιαλιστής, αλλά ούτε και νεοφιλελεύ­θερος της Σχολής του Σικάγου – ή τουλάχιστον αυτό πίστευαν οι Βολιβια­νοί.

Καθώς την οριστική απόφαση για το ποιος θα αναδεικνυόταν Πρόεδρος θα τη λάμβανε το Κογκρέσο, επακολούθησε μια περίοδος έντονων παρασκη­νιακών διαπραγματεύσεων και συναλλαγών ανάμεσα στα κόμματα, στο Κο­γκρέσο και στη Γερουσία. Τελικά, ένα νεοεκλεγείς γερουσιαστής διαδραμάτι­σε τον καταλυτικό ρόλο: ο Γκονσάλο Σάντσες δε Λοσάδα (γνωστός στη Βολιβία ως «Γκόνι»). Είχε ζήσει στις Ηνωμένες Πολιτείες τόσα χρόνια, ώστε μιλού­σε τα ισπανικά με έντονη αμερικανική προφορά, και είχε επιστρέψει στη Βο­λιβία για να γίνει ένας από τους πιο πλούσιους επιχειρηματίες της χώρας. Ήταν ιδιοκτήτης της Comsur, της δεύτερης σε μέγεθος ιδιωτικής μεταλλευτικής εται­ρείας της χώρας, η οποία σύντομα θα γινόταν η μεγαλύτερη. Όταν ήταν νέος, ο Γκόνι είχε σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου. Παρόλο που δεν ήταν οικονομολόγος, είχε επηρεαστεί πάρα πολύ από τις ιδέες του Φρίντμαν και θε­ωρούσε ότι θα μπορούσαν να αποδειχτούν εξαιρετικά κερδοφόρες στο μεταλ­λευτικό τομέα, ο οποίος εξακολουθούσε να ελέγχεται σε μεγάλο βαθμό από το κράτος στη Βολιβία. Όταν ο Σακς παρουσίασε στην ομάδα του Μπάνσερ τα σχέδια του για τη θεραπεία-σοκ, ο Γκόνι εντυπωσιάστηκε.

Οι λεπτομέρειες των παρασκηνιακών διαπραγματεύσεων δεν αποκαλύφθη­καν ποτέ, όμως οι συνέπειες τους ήταν σαφείς. Στις 6 Αυγούστου 1985 ο Πας ορκίστηκε Πρόεδρος της Βολιβίας. Τέσσερις μέρες μετά ο Πας διόρισε τον Γκόνι επικεφαλής μιας μυστικής δικομματικής ομάδας έκτακτης ανάγκης που επιφορτίστηκε με το καθήκον της ριζικής αναδιάρθρωσης της οικονομίας. Η θεραπεία-σοκ του Σακς αποτέλεσε το σημείο αφετηρίας για την ομάδα, η οποία όμως προχώρησε πολύ παραπέρα από οτιδήποτε είχε προτείνει εκείνος. Στην πραγματικότητα, η ομάδα πρότεινε την αποδιάρθρωση του κρατοκεντρικού οικονομικού μοντέλου το οποίο είχε οικοδομήσει ο ίδιος ο Πας πριν από δε­καετίες. Ο Σακς είχε επιστρέψει στο Χάρβαρντ, όμως έγραψε ότι «χάρηκα όταν έμαθα ότι το ADN [το κόμμα του Μπάνσερ] μοιράστηκε το πρόγραμμα σταθε­ροποίησης που είχαμε εκπονήσει με το νέο Πρόεδρο και την ομάδα του».
Τα μέλη του κόμματος του Πας αγνοούσαν ότι ο ηγέτης τους είχε κλείσει μια παρασκηνιακή συμφωνία. Με εξαίρεση τον υπουργό Οικονομικών και τον υπουργό Σχεδιασμού, που ανήκαν στη μυστική ομάδα, ο Πας δεν είχε καν ανα­φέρει στο νεοεκλεγμένο υπουργικό του συμβούλιο την ύπαρξη της ομάδας έκτακτης ανάγκης για την οικονομία.

Για δεκαεφτά συνεχόμενες μέρες η ομάδα έκτακτης ανάγκης συνεδρίαζε στο σαλόνι της έπαυλης του Γκόνι. «Παίρναμε πάρα πολλά μέτρα προφύλαξης για να τρυπώνουμε στην έπαυλη», θυμάται ο υπουργός Σχεδιασμού Γκιγέρμο Μπεδρεγάλ σε μια συνέντευξη που παραχώρησε το 2005, αποκαλύπτοντας για πρώτη φορά αυτές τις λεπτομέρειες.[2] Αυτό που σχεδίαζαν ήταν μια τόσο σαρωτική αλλαγή της εθνικής οικονομίας, που παρόμοια της δεν είχε επιχειρη­θεί ποτέ’ σε μια δημοκρατία. Ο Πρόεδρος Πας ήταν πεπεισμένος ότι η μονα­δική του ελπίδα ήταν να ενεργήσει όσο πιο γρήγορα και αιφνιδιαστικά γινό­ταν. Με αυτό τον τρόπο τα συνδικάτα και οι ενώσεις χωρικών της Βολιβίας, που φημίζονταν για την αγωνιστικότητα τους, θα αιφνιδιάζονταν και δε θα εί­χαν την ευκαιρία να αντιδράσουν – ή τουλάχιστον αυτό έλπιζε ο Πας. Όπως θυμάται ο Γκόνι, ο Πας «δε σταματούσε να λέει: «Αν πρόκειται να το κάνετε κάντε το τώρα. Δεν μπορώ να επηρεάσω τους ψηφοφόρους για δεύτερη φο­ρά»». Ο λόγος για τον οποίο ο Πας έκανε στροφή εκατόν ογδόντα μοιρών με­τά τις εκλογές παραμένει ένα μυστήριο. Πέθανε το 2001 και ποτέ δεν εξήγη­σε αν είχε δεχτεί να υιοθετήσει το πρόγραμμα του Μπάνσερ για τη θεραπεία-σοκ με αντάλλαγμα τον προεδρικό θώκο ή επειδή είχε υποστεί μια ειλικρινή ιδεολογική μεταστροφή. Μια ένδειξη μου πρόσφερε ο Έντουιν Κορ, τότε πρέ­σβης των ΗΠΑ στη Βολιβία, ο οποίος θυμάται ότι είχε συναντήσει τους ηγέτες όλων των πολιτικών κομμάτων και τους είχε καταστήσει σαφές ότι οι ΗΠΑ θα πρόσφεραν οικονομική βοήθεια αν η χώρα ακολουθούσε το δρόμο της θεραπείας-σοκ.

Δεκαεφτά μέρες μετά ο Μπεδρεγάλ είχε έτοιμο ένα προσχέδιο του προ­γράμματος της θεραπείας-σοκ, το οποίο επέβαλλε την κατάργηση των επιδο­τήσεων για τα τρόφιμα, την ακύρωση της διατίμησης σε όλα σχεδόν τα είδη και την αύξηση της τιμής του πετρελαίου κατά 300%. Παρά το γεγονός ότι το κόστος ζωής θα αυξανόταν πάρα πολύ σε μια ήδη απελπιστικά φτωχή χώ­ρα, το προσχέδιο πάγωνε για ένα έτος τους ήδη χαμηλούς μισθούς στο δημό­σιο τομέα. Επιπλέον, προέβλεπε μεγάλες περικοπές στις δημόσιες δαπάνες, άνοιγμα των συνόρων της Βολιβίας σε απεριόριστες εισαγωγές και περιορισμό των θέσεων εργασίας στις κρατικές εταιρείες, προαναγγέλλοντας την ιδιωτικο­ποίηση τους. Η Βολιβία δεν είχε γνωρίσει τη νεοφιλελεύθερη επανάσταση που είχε σαρώσει τη δεκαετία του 1970 τις χώρες του Νότιου Κώνου. Τώρα είχε έρθει η ώρα να αναπληρωθεί ο χαμένος χρόνος.

Όταν τα μέλη της ομάδας έκτακτης ανάγκης ολοκλήρωσαν το προσχέδιο της νέας νομοθεσίας, δεν ήταν ακόμα έτοιμοι να το κοινοποιήσουν στους εκλεγ­μένους αντιπροσώπους της Βολιβίας, πόσο μάλλον στο εκλογικό σώμα, που δεν είχε ψηφίσει ποτέ ένα τέτοιο σχέδιο. Υπήρχε κάτι ακόμα που έπρεπε να χάνουν: Πήγαν ομαδικά στο γραφείο του εκπροσώπου του Διεθνούς Νομισμα­τικού Ταμείου (ΔΝΤ) και του είπαν τι σχεδίαζαν να κάνουν. Η απάντηση του ήταν ταυτόχρονα ενθαρρυντική και αποκαρδιωτική: «Είναι ό,τι ακριβώς ορα­ματίζεται κάθε αξιωματούχος του ΔΝΤ. Αν όμως τα πράγματα δεν εξελιχτούν καλά, έχω, ευτυχώς, διπλωματική ασυλία και μπορώ να μπω σε ένα αεροπλάνο και να φύγω».

Οι Βολιβιανοί που είχαν ετοιμάσει το πρόγραμμα δε διέθεταν τέτοια διέ­ξοδο διαφυγής και αρκετοί φοβούνταν τις αντιδράσεις του πληθυσμού. «Θα μας σκοτώσουν», πρόβλεψε ο Φερνάντο Πράδο, το πιο νεαρό μέλος της ομά­δας. Ο Μπεδρεγάλ, βασικός συντάκτης του σχεδίου, προσπάθησε να τους το­νώσει το ηθικό παρομοιάζοντας τα μέλη της ομάδας με πιλότους πολεμικών αεροπλάνων. «Πρέπει να είμαστε σαν τον πιλότο της Χιροσίμα. Όταν έριξε την ατομική βόμβα, δεν ήξερε τι έκανε. Όταν όμως είδε το ατομικό μανιτάρι, αναφώνησε: «Ω, συγνώμη!». Αυτό ακριβώς πρέπει να κάνουμε: να εξαπολύ­σουμε τα μέτρα και μετά να πούμε: «Ω, συγνώμη!»».

Η ιδέα ότι μια αλλαγή πολιτικής πρέπει να εξαπολύεται σαν μια αιφνιδια­στική στρατιωτική επίθεση είναι ένα μοτίβο στο οποίο επανέρχονται πολύ συ­χνά οι οικονομικοί θεραπευτές διά του σοκ. Στο Shock and Awe: Achieving Rapid Dominance, το στρατιωτικό δόγμα των ΗΠΑ που δημοσιοποιήθηκε το 1996 και αποτέλεσε τη βάση για την εισβολή στο Ιράκ το 2003, οι συντάκτες δηλώνουν ότι η δύναμη εισβολής πρέπει «να αποκτά τον έλεγχο του περιβάλλοντος και να παραλύει ή να επιβαρύνει τον τρόπο με τον οποίο ο αντίπαλος αντιλαμβά­νεται και κατανοεί τα γεγονότα, έτσι ώστε ο εχθρός να είναι ανίκανος να αντι­σταθεί». Το οικονομικό σοκ λειτουργεί με βάση μια παρόμοια θεωρία: την εικασία ότι οι άνθρωποι μπορούν να προβάλλουν αντίσταση σε τμηματικές αλ­λαγές (την περικοπή ενός προγράμματος υγείας ή μια εμπορική συμφωνία), αλλά, αν συμβούν ταυτόχρονα δεκάδες αλλαγές προς κάθε κατεύθυνση, τότε εδραιώνεται ένα αίσθημα ματαιότητας και ο πληθυσμός περιέρχεται σε κατά­σταση αδράνειας.

Ελπίζοντας να προκαλέσουν αυτό το αίσθημα ματαιότητας, οι Βολιβιανοί που σχεδίασαν τη θεραπεία-σοκ απαίτησαν να εφαρμοστούν ταυτόχρονα όλα τα μέτρα μέσα στις πρώτες εκατό μέρες της νέας κυβέρνησης. Αντί να θέσει σε εφαρμογή κάθε μέτρο του σχεδίου με μεμονωμένους νόμους (ο νέος φορολο­γικός κώδικας, ο νέος νόμος για τις τιμές κτλ.), η ομάδα του Πας επέμεινε να συντελεστεί ολόκληρη η επανάσταση με ένα μόνο εκτελεστικό διάταγμα, το D.S. 21060. Το διάταγμα περιλάμβανε 220 ξεχωριστούς νόμους και κάλυπτε κάθε πτυχή της οικονομικής ζωής της χώρας, γεγονός που το καθιστούσε, όσον αφορά το εύρος και τους φιλόδοξους στόχους του, κάτι αντίστοιχο προς το «Τούβλο», το προσχέδιο που είχαν συντάξει τα Παιδιά του Σικάγου όταν προ­ετοιμαζόταν το πραξικόπημα του Πινοτσέτ. Συμφωνά με τους συντάκτες του βολιβιανού σχεδίου για τη θεραπεία-σοκ, το πρόγραμμα έπρεπε να γίνει απο­δεκτό ή να απορριφθεί συνολικά• δεν επιδεχόταν τροποποιήσεις. Ήταν το οι­κονομικό αντίστοιχο της επιχείρησης «Σοκ και Δέος».

Όταν το κείμενο ολοκληρώθηκε, η ομάδα ετοίμασε πέντε αντίτυπα: ένα για τον Πας, ένα για τον Γκόνι και ένα για τον υπουργό Οικονομικών. Η ταυτότη­τα των παραληπτών των άλλων δυο αντίτυπων αποκαλύπτει πόσο βέβαιοι ήταν ο Πας και η ομάδα του ότι πολλοί Βολιβιανοί θα αντιμετώπιζαν το σχέδιο ως κήρυξη πολέμου: Το ένα αντίτυπο δόθηκε στον αρχηγό του στρατού και το δεύ­τερο στον αρχηγό της αστυνομίας. Ωστόσο οι υπουργοί του Πας παρέμειναν στο σκοτάδι. Συνέχισαν να έχουν τη λανθασμένη εντύπωση ότι εργάζονταν για τον ίδιο άνθρωπο που είχε εθνικοποιήσει τα ορυχεία και είχε αναδιανείμει τη γη πριν από χρόνια.

Τρεις βδομάδες μετά την ορκωμοσία του ο Πας συγκάλεσε τελικά το υπουρ­γικό του συμβούλιο για να ενημερώσει τους υπουργούς του για την έκπληξη που τους επιφύλασσε. Πρόσταξε να κλείσουν οι πόρτες της αίθουσας συνεδρι­άσεων και «διέταξε τις γραμματείς να θέσουν σε αναμονή όλα τα τηλεφωνή­ματα προς τους υπουργούς». Ο Μπεδρεγάλ διάβασε τις εξήντα σελίδες του σχε­δίου στο εμβρόντητο ακροατήριο. Η νευρική του υπερένταση ήταν τόσο μεγά­λη, ώστε, όπως εξομολογήθηκε αργότερα, «έπαθα ρινορραγία μερικά λεπτά μετά». Ο Πας πληροφόρησε τους υπουργούς του ότι το διάταγμα δεν ετίθετο προς συζήτηση: Χάρη σε μία ακόμα παρασκηνιακή συμφωνία, είχε ήδη εξα­σφαλίσει την υποστήριξη του δεξιού κόμματος του Μπάνσερ, που αποτελού­σε την αξιωματική αντιπολίτευση. Και πρόσθεσε ότι, αν οι υπουργοί διαφω­νούσαν, μπορούσαν να παραιτηθούν.
«Δε συμφωνώ», είπε ο υπουργός Βιομηχανίας.

«Τότε, σας παρακαλώ να φύγετε», του απάντησε ο Πας. Ο υπουργός έμει­νε. Με τον πληθωρισμό να βρίσκεται ακόμα σε δυσθεώρητα ύψη και έχοντας ισχυρές ενδείξεις ότι η θεραπεία-σοκ θα ανταμειβόταν με σημαντική οικονο­μική βοήθεια από την Ουάσινγκτον, κανείς δεν τόλμησε να φύγει. Δυο μέρες μετά, σε ένα τηλεοπτικό διάγγελμα του με τίτλο «Η Βολιβία Πεθαίνει», ο Πας πέταξε το βολιβιανό «Τούβλο» στον εντελώς ανυποψίαστο πληθυσμό.

Ο Σακς είχε προβλέψει σωστά ότι η αύξηση των τιμών θα έθετε τέλος στον υπερπληθωρισμό. Μέσα σε δυο χρόνια ο πληθωρισμός έπεσε στο 10% – μια εντυπωσιακή εξέλιξη υπό οποιοδήποτε πρίσμα. Ωστόσο η ευρύτερη κληρο­νομιά της νεοφιλελεύθερης επανάστασης στη Βολιβία είναι ιδιαίτερα αμφιλε­γόμενη. Όλοι οι οικονομολόγοι συμφωνούν ότι η γρήγορη αύξηση του πληθω­ρισμού είναι εξαιρετικά επιζήμια, δυσβάσταχτη και πρέπει να τίθεται υπό έλεγ-γο, μια διαδικασία εξαιρετικά οδυνηρή κατά τη διάρκεια της προσαρμογής. Οι διαφορετικές απόψεις αφορούν το πώς μπορεί να επιτευχθεί ένα αξιόπιστο πρόγραμμα, αλλά και το ποιος θα υποχρεωθεί να επωμιστεί το οδυνηρό βά­ρος σε μια οποιαδήποτε κοινωνία. Ο Ρικάρντο Γκρίνσπαν, καθηγητής οικονο­μικών στο Πανεπιστήμιο Γιορκ του Καναδά και ειδικός σε θέματα Λατινικής Αμερικής, εξηγεί ότι μια προσέγγιση που βασίζεται στην παράδοση του κεϊνσιανισμού ή της οικονομικής της ανάπτυξης επιδιώκει την υποστήριξη και τον καταμερισμό των βαρών μέσω «μιας διαπραγματευτικής διαδικασίας στην οποία συμμετέχουν όλοι οι κοινωνικοί εταίροι: η κυβέρνηση, οι εργοδότες, οι αγρότες, τα συνδικάτα κτλ. Έτσι, τα ενεχόμενα μέρη καταλήγουν σε μια συμ­φωνία για την εισοδηματική πολιτική (τις τιμές και τους μισθούς) και για τα μέτρα σταθεροποίησης που πρέπει να εφαρμοστούν». Σύμφωνα με τον Γκρίν­σπαν, στον αντίποδα βρίσκεται «η ορθόδοξη προσέγγιση, που συνίσταται στη μετακύλιση ολόκληρου του κοινωνικού κόστους στους φτωχούς μέσω μιας θεραπείας-σοκ». Αυτό ακριβώς συνέβη στη Βολιβία.

Όπως είχε υποσχεθεί ο Φρίντμαν στην περίπτωση της Χιλής, υποτίθεται ότι το ελεύθερο εμπόριο θα δημιουργούσε θέσεις εργασίας για όσους είχαν μεί­νει άνεργοι όταν εφαρμόστηκε η θεραπεία-σοκ. Αυτό όμως δε συνέβη και το ποσοστό της ανεργίας αυξήθηκε από 20% την περίοδο των εκλογών σε 25-30% δύο χρόνια μετά. Μόνο στην κρατική μεταλλευτική εταιρεία (αυτή που είχε εθνικοποιήσει τη δεκαετία του 1950 ο Πας) οι θέσεις εργασίας μειώθηκαν από 28.000 σε 6.000.
Ο βασικός μισθός δεν έφτασε ποτέ ξανά στο ίδιο επίπεδο αγοραστικής αξί­ας και δύο χρόνια μετά την έναρξη της εφαρμογής του προγράμματος οι πραγ­ματικοί μισθοί είχαν μειωθεί κατά 40%, ενώ σε κάποιο σημείο κατρακύλησαν και κατά 70%. Το 1985, το έτος που ξεκίνησε η θεραπεία-σοκ, το κατά κεφα­λήν εισόδημα ήταν 845 δολάρια• δύο χρόνια μετά είχε πέσει στα 789 δολάρια. Ο Σακς και η κυβέρνηση της Βολιβίας χρησιμοποιούσαν το κατά κεφαλήν ει­σόδημα ως μέτρο σύγκρισης για να αξιολογήσουν τα αποτελέσματα του προ­γράμματος, όμως, πέρα από την έλλειψη προόδου που αποκαλύπτει, δεν μπο­ρεί να αποτυπώσει ούτε στο ελάχιστο την υποβάθμιση της καθημερινής ζωής πολλών Βολιβιανών. Το κατά κεφαλήν εισόδημα απορρέει από το άθροισμα των συνολικών εισοδημάτων σε μια χώρα και τη διαίρεση του με τον αριθμό των κατοίκων της. Η χρησιμοποίηση του ως μέτρου σύγκρισης συγκαλύπτει το γεγονός ότι η θεραπεία-σοκ είχε στη Βολιβία τις ίδιες επιπτώσεις που είχε και στις υπόλοιπες χώρες της περιοχής: Μια μικρή ελίτ έγινε πλουσιότερη, ενώ με­γάλα τμήματα της τάξης των εργαζομένων βρέθηκαν εκτός οικονομικού κύ­κλου και περιθωριοποιήθηκαν. Το 1987 το μέσο ετήσιο εισόδημα των Βολιβια­νών χωρικών, που είναι γνωστοί ως campesinos, ήταν 140 δολάρια, λιγότερο από το ένα πέμπτο του «κατά κεφαλήν εισοδήματος». Εδώ ακριβώς έγκειται το πρόβλημα όταν στις μετρήσεις χρησιμοποιούνται μόνο οι «μέσοι όροι»: Απα­λείφονται οι έντονες ανισότητες.

Ένας ηγέτης των ενώσεων των χωρικών εξήγησε ότι «οι στατιστικές της κυ­βέρνησης δεν αντικατοπτρίζουν τον αυξανόμενο αριθμό των οικογενειών που ζουν σε σκηνές• τις χιλιάδες των υποσιτιζόμενων παιδιών που συντηρούνται κα­θημερινά με μια φέτα ψωμί και ένα φλιτζάνι τσάι• τους εκατοντάδες campesinos που κατέφυγαν στην πρωτεύουσα αναζητώντας δουλειά και κατέληξαν να ζη­τιανεύουν στους δρόμους». Αυτή είναι η άγνωστη ιστορία της θεραπείας-σοκ στη Βολιβία: Καταργήθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις πλήρους απασχόλη­σης με πλήρη συνταξιοδοτικά δικαιώματα και αντικαταστάθηκαν με θέσεις μερικής απασχόλησης χωρίς ασφάλιση. Μεταξύ 1983 και 1988 ο αριθμός των Βολιβιανών που απολάμβαναν πλήρη ασφαλιστικά δικαιώματα μειώθηκε κα­τά 61%.

Ο Σακς, ο οποίος επέστρεψε στη Βολιβία ως σύμβουλος εν μέσω της μετά­βασης, αντιτάχθηκε στην αύξηση των μισθών ώστε να εναρμονιστούν με τις αυξήσεις στις τιμές των τροφίμων και της βενζίνης. Αντί για αυτό, υποστήριξε τη δημιουργία ενός ταμείου έκτακτης ανάγκης για να ανακουφιστούν οικονο­μικά όσοι είχαν πληγεί περισσότερο – λευκοπλάστης πάνω σε μια χαίνουσα πληγή. Ο Σακς επέστρεψε στη Βολιβία επειδή του το είχε ζητήσει ο Πας Εστεν-σόρο και ήταν υπόλογος κατευθείαν στον Πρόεδρο. Τον θυμούνται ως έναν άκαμπτο άνθρωπο. Σύμφωνα με τον Γκόνι (που αργότερα θα γινόταν Πρόε­δρος της Βολιβίας), ο Σακς χαλύβδωσε την αποφασιστικότητα των διαμορφω­τών της πολιτικής όταν αυξήθηκαν οι λαϊκές αντιδράσεις για το ανθρώπινο κό­στος της θεραπείας-σοκ. «Στις επισκέψεις του [ο Σακς] έλεγε: «Κοιτάξτε, η στα­διακή εφαρμογή δε λειτουργεί. Όταν τα πράγματα ξεφεύγουν από τον έλεγχο, πρέπει να τα σταματάς – όπως συμβαίνει όταν δίνεις ένα φάρμακο. Πρέπει να παίρνεις δραστικά μέτρα, διαφορετικά ο ασθενής θα πεθάνει».

Μια άμεση συνέπεια αυτής της αποφασιστικότητας ήταν ότι πολλοί από τους απελπισμένους φτωχούς της Βολιβίας αναγκάστηκαν να στραφούν στην καλλιέργεια της κόκας, επειδή απέφερε τα δεκαπλάσια από ό,τι οι άλλες καλ­λιέργειες (κάτι που αποτελεί ιστορική ειρωνεία, καθώς η αρχική οικονομική κρίση είχε προκληθεί από τη χρηματοδοτημένη από τις ΗΠΑ επίθεση εναντί­ον των καλλιεργητών της κόκας). Υπολογίζεται ότι το 1989 ένας στους δέκα εργαζόμενους δούλευε σε κάποιον από τους επιμέρους τομείς της βιομηχανί­ας της κόκας/κοκαΐνης. Ανάμεσα τους ήταν και η οικογένεια του Έβο Μοράλες, μελλοντικού Προέδρου της Βολιβίας και πρώην ηγέτη της μαχητικής ένω­σης των καλλιεργητών κόκας.
Η βιομηχανία της κόκας διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην αναζωογόνη­ση της οικονομίας της Βολιβίας και στην καταπολέμηση του πληθωρισμού (γε­γονός που σήμερα αποδέχονται οι ιστορικοί, αλλά δεν το ανέφερε ποτέ ο Σακς στις εξηγήσεις του για το πώς οι μεταρρυθμίσεις του θριάμβευσαν εις βάρος του πληθωρισμού). Μόλις δύο χρόνια μετά την «ατομική βόμβα», οι παράνο­μες εξαγωγές ναρκωτικών απέφεραν στη Βολιβία περισσότερα έσοδα από όλες μαζί τις νόμιμες εξαγωγές, ενώ, σύμφωνα με τους υπολογισμούς, 350.000 άν­θρωποι κέρδιζαν τα προς το ζην από κάποια πτυχή του εμπορίου ναρκωτικών. «Προς το παρόν», σχολίασε ένας ξένος τραπεζίτης, «η οικονομία της Βολιβίας είναι εξαρτημένη από την κοκαΐνη».

Το πρώτο διάστημα μετά την εφαρμογή της θεραπείας-σοκ ελάχιστοι εκτός των συνόρων της Βολιβίας μιλούσαν για αυτές τις πολύπλοκες επιπτώσεις. Προ­τιμούσαν να παρουσιάζουν μια πολύ πιο απλή εκδοχή: Πώς ένας τολμηρός νε­αρός καθηγητής του Χάρβαρντ είχε, κυριολεκτικά μόνος του, «σώσει την κα­τεστραμμένη από τον πληθωρισμό οικονομία της Βολιβίας», σύμφωνα με το Boston Magazine. Η νίκη εις βάρος του πληθωρισμού στην επίτευξη της οποί­ας είχε συμβάλει ο Σακς αρκούσε για να θεωρείται η Βολιβία ένα εκπληκτικό παράδειγμα της επιτυχίας της ελεύθερης αγοράς, «το πιο αξιοσημείωτο στη σύγχρονη εποχή», όπως το χαρακτήριζε ο Economist. To «θαύμα της Βολιβί­ας» έκανε διάσημο τον Σακς στους ισχυρούς χρηματοοικονομικούς κύκλους, απογείωσε τη σταδιοδρομία του και του χάρισε τη φήμη του κορυφαίου ειδι­κού στις οικονομίες που πλήττονται από κρίσεις, με συνέπεια μέσα στα επό­μενα χρόνια να πάει ως σύμβουλος στην Αργεντινή, στο Περού, στη Βραζιλία, στον Ισημερινό και στη Βενεζουέλα.

Οι ύμνοι για τον Σακς δεν περιορίζονταν μόνο στο γεγονός ότι είχε τιθασεύ­σει τον πληθωρισμό σε μια φτωχή χώρα, αλλά επεκτείνονταν και στο ότι είνε πετύχει αυτό που πολλοί θεωρούσαν αδύνατον: Είχε συμβάλει στην επιβολή ενός ριζικού νεοφιλελεύθερου μετασχηματισμού εντός των ορίων μιας δημο­κρατίας και χωρίς τη βοήθεια ενός πολέμου, μια αλλαγή που ήταν πολύ περισ­σότερο σαρωτική από εκείνες που είχαν επιχειρήσει η Θάτσερ και ο Ρέιγκαν. Ο Σακς είχε πλήρη επίγνωση της ιστορικής σημασίας του επιτεύγματος του. «Πιστεύω πως η Βολιβία υπήρξε η πρώτη χώρα όπου η δημοκρατική μεταρ­ρύθμιση συνδυάστηκε με μια οικονομική θεσμική αλλαγή», θα υποστήριζε έπειτα από χρόνια. «Η Βολιβία, πολύ περισσότερο από τη Χιλή, κατέδειξε ότι η πολιτική φιλελευθεροποίηση και η δημοκρατία μπορούν να συνδυαστούν με την οικονομική φιλελευθεροποίηση. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά σημαντικό μάθημα: Μπορούν να λειτουργήσουν παράλληλα και το ένα να ενισχύει το άλ­λο».

Η σύγκριση με τη Χιλή δεν ήταν τυχαία. Χάρη στον Σακς («τον ευαγγελι­στή του δημοκρατικού καπιταλισμού», όπως τον χαρακτήρισαν οι New York Times), η θεραπεία-σοκ είχε επιτέλους απαλλαγεί από τη δυσωδία των δικτα­τοριών και των στρατοπέδων θανάτου την οποία ανέδιδε από τη μοιραία εκεί­νη μέρα που ο Φρίντμαν είχε ταξιδέψει στο Σαντιάγο, μία δεκαετία πριν. Ο Σακς είχε αποδείξει, σε αντίθεση με τα όσα ισχυρίζονταν οι επικριτές του νε­οφιλελευθερισμού, ότι η σταυροφορία για την ελεύθερη αγορά μπορούσε όχι μόνο να επιβιώσει από αλλά και να αξιοποιήσει το δημοκρατικό κύμα που σά­ρωνε ολόκληρο τον πλανήτη. Και ο Σακς, που εξυμνούσε τον Κέινς και διατρά­νωνε ανερυθρίαστα την ιδεαλιστική του αφοσίωση στη βελτίωση της μοίρας του αναπτυσσόμενου κόσμου, ήταν ο ιδανικός άνθρωπος για να ηγηθεί της σταυροφορίας σε μια πιο ήπια, περισσότερο ειρηνική χρονική περίοδο.

Η Αριστερά της Βολιβίας συνήθιζε να αποκαλεί το διάταγμα του Πας pinochetismo economico - οικονομικό πινοτσετισμό. Όμως για τον επιχειρημα­τικό κόσμο τόσο εντός όσο και εκτός των συνόρων της Βολιβίας αυτό ακριβώς ήταν το ζητούμενο: Στη Βολιβία είχε εφαρμοστεί η θεραπεία-σοκ του Πινοτσέτ χωρίς έναν Πινοτσέτ – και μάλιστα από μια κεντροαριστερή κυβέρνηση. Όπως δήλωσε με θαυμασμό ένας Βολιβιανός τραπεζίτης, «όσα έκανε ο Πινο­τσέτ με τις ξιφολόγχες, ο Πας τα κατάφερε στο πλαίσιο ενός δημοκρατικού συ­στήματος διακυβέρνησης».

Η ιστορία του «θαύματος της Βολιβίας» έχει ειπωθεί και ξαναειπωθεί σε εφημερίδες και περιοδικά, σε παρουσιάσεις του έργου του Σακς, στο μπεστ σέλερ βιβλίο του ίδιου του Σακς, σε ντοκιμαντέρ όπως το Commanding Heights: The Battle for the World Economy του PBS, που ολοκληρώθηκε σε τρία επεισόδια. Ωστόσο υπάρχει ένα μείζον πρόβλημα: Δεν είναι η αλήθεια. Στη Βολιβία απο­δείχτηκε ότι η θεραπεία-σοκ μπορεί να επιβληθεί σε μια χώρα όπου έχουν μό­λις γίνει εκλογές, όμως δεν αποδείχτηκε ότι η θεραπεία-σοκ μπορεί να επιβλη­θεί με δημοκρατικό τρόπο ή χωρίς καταστολή. Στην πραγματικότητα, αποδεί­χτηκε για μία ακόμα φορά ότι ισχύει το ακριβώς αντίθετο.

Πρώτα απ’ όλα, υπάρχει το προφανές πρόβλημα ότι ο Πρόεδρος Πας δεν είχε την εντολή των Βολιβιανών ψηφοφόρων να αναδιαμορφώσει ολόκληρη την οικονομική αρχιτεκτονική της χώρας. Είχε κατέλθει στις εκλογές με ένα εθνοκεντρικό πρόγραμμα, το οποίο εγκατέλειψε αιφνίδια έπειτα από μια πα­ρασκηνιακή συμφωνία. Μερικά χρόνια μετά ο σημαντικός νεοφιλελεύθερος οικονομολόγος Τζον Γουίλιαμσον θα επινοούσε έναν όρο για αυτό που είχε κά­νει ο Πας: Θα το ονόμαζε «πολιτική βουντού» – οι περισσότεροι άνθρωποι το χαρακτηρίζουν απλώς «ψευδολογία». Όμως αυτό δεν είναι σε καμία περίπτω­ση το μοναδικό πρόβλημα στη ρητορική περί συνύπαρξης της δημοκρατίας και της θεραπείας-σοκ.

Όπως ήταν αναμενόμενο, πολλοί από τους ψηφοφόρους που είχαν εκλέξει τον Πας εξοργίστηκαν με την προδοσία του. Μόλις δημοσιοποιήθηκε το διά­ταγμα, δεκάδες χιλιάδες βγήκαν στους δρόμους για να εμποδίσουν την εφαρ­μογή ενός σχεδίου που θα είχε ως αποτέλεσμα μαζικές απολύσεις και αύξηση της πείνας. Οι κύριες αντιδράσεις προήλθαν από τη μεγαλύτερη εργατική συ­νομοσπονδία της χώρας, η οποία κήρυξε γενική απεργία, με συνέπεια να πα­ραλύσουν οι βιομηχανίες. Η αντίδραση του Πας έκανε τη στάση της Θάτσερ απέναντι στους ανθρακωρύχους να φαντάζει ήπια: Κήρυξε αμέσως τη χώρα σε «κατάσταση πολιορκίας», άρματα μάχης κατέκλυσαν τους δρόμους της πρω­τεύουσας και επιβλήθηκε απαγόρευση της κυκλοφορίας. Για να ταξιδέψουν μέσα στη χώρα τους οι Βολιβιανοί πολίτες χρειάζονταν ειδικές άδειες. Αστυ­νομικές δυνάμεις αποκατάστασης της τάξης επέδραμαν σε γραφεία συνδικά­των, σε ένα πανεπιστήμιο, σε ένα ραδιοφωνικό σταθμό, καθώς και σε αρκετά εργοστάσια. Οι πολιτικές συγκεντρώσεις και οι διαδηλώσεις απαγορεύτηκαν και ήταν απαραίτητη η άδεια από το κράτος για να γίνονται συναθροίσεις.Η αντιπολίτευση τέθηκε εκτός νόμου – όπως ακριβώς είχε συμβεί κατά τη διάρ­κεια της δικτατορίας του Μπάνσερ.

Για να αδειάσουν οι δρόμοι, η αστυνομία συνέλαβε 1.500 διαδηλωτές, διέ­λυσε τα συγκεντρωμένα πλήθη με δακρυγόνα και άνοιξε πυρ εναντίον απεργών με την αιτιολογία ότι είχαν επιτεθεί εναντίον αστυνομικών. Ο Πας υιο­θέτησε έκτακτα μέτρα για να διασφαλίσει ότι οι διαμαρτυρίες θα σταματού­σαν μια και καλή. Όταν οι ηγέτες της εργατικής συνομοσπονδίας κατέβηκαν σε απεργία πείνας, ο Πας διέταξε την αστυνομία και το στρατό να συλλάβουν τους διακόσιους σημαντικότερους συνδικαλιστές της χώρας, να τους φορτώ­σουν σε αεροπλάνα και να τους μεταφέρουν σε φυλακές στην απομακρυσμέ­νη περιοχή του Αμαζονίου. Συμφωνά με το ειδησεογραφικό πρακτορείο Reuters, στους κρατούμενους συμπεριλαμβάνονταν «οι ηγέτες της Εργατικής Συνομοσπονδίας της Βολιβίας και άλλοι υψηλόβαθμοι συνδικαλιστές», που οδηγήθηκαν «σε απομονωμένα χωριά στη λεκάνη του Αμαζονίου στη βόρεια Βολιβία, όπου τους απαγορεύτηκε να μετακινούνται». Επρόκειτο για μια μα­ζική απαγωγή, που τη συμπλήρωνε ένα αίτημα για καταβολή λύτρων: Οι κρα­τούμενοι θα απελευθερώνονταν μόνο αν τα συνδικάτα σταματούσαν τις εκδη­λώσεις διαμαρτυρίας, κάτι που τελικά συμφώνησαν να κάνουν. Ο Φιλέμον Εσκομπάρ ήταν μεταλλωρύχος και ακτιβιστής συνδικαλιστής εκείνα τα χρό­νια. Σε μια πρόσφατη τηλεφωνική μας συνέντευξη μου είπε ότι «άρπαξαν τους συνδικαλιστές ηγέτες από τους δρόμους και τους πήγαν στη ζούγκλα για να τους φάνε ζωντανούς τα έντομα. Όταν τους απελευθέρωσαν, είχε ήδη αρχίσει η εφαρμογή του νέου οικονομικού σχεδίου». Συμφωνά με τον Εσκομπάρ, «η κυβέρνηση δεν τους πήγε στη ζούγκλα για να τους βασανίσει ή να τους σκοτώ­σει, αλλά για να μπορέσει να υλοποιήσει το οικονομικό της σχέδιο».

Αυτή η ασυνήθιστη κατάσταση πολιορκίας συνεχίστηκε για τρεις μήνες, και, καθώς όλα τα μέτρα του σχεδίου έπρεπε να τεθούν σε εφαρμογή μέσα σε εκατό μέρες, αυτό σήμαινε ότι η χώρα ήταν δέσμια κατά τη διάρκεια της κα­θοριστικής περιόδου υλοποίησης της θεραπείας-σοκ. Το επόμενο έτος, όταν η κυβέρνηση του Πας προχώρησε σε μαζικές απολύσεις στα ορυχεία κασσίτε­ρου, τα συνδικάτα ξαναβγήκαν στους δρόμους και εκτυλίχθηκαν τα ίδια δρα­ματικά γεγονότα: Η χώρα κηρύχθηκε και πάλι σε κατάσταση πολιορκίας και δυο αεροπλάνα της πολεμικής αεροπορίας της Βολιβίας μετέφεραν εκατό κο­ρυφαίους συνδικαλιστές σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην τροπική περιοχή της Βολιβίας. Αυτή τη φορά ανάμεσα στους απαχθέντες ηγέτες συμπεριλαμ­βάνονταν δυο πρώην υπουργοί Εργασίας και ένας πρώην γερουσιαστής – μια κατάσταση που θύμιζε τη φυλακή για «εξέχοντα πρόσωπα» του Πινοτσέτ στην οποία είχε οδηγηθεί ο Ορλάντο Λετελιέ. Οι ηγέτες κρατήθηκαν στα στρατόπε­δα για δυόμισι βδομάδες, μέχρι να δεχτούν, για άλλη μια φορά, τα συνδικάτα να σταματήσουν τις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας και τις απεργίες πείνας.

Επρόκειτο για ένα είδος «ήπιας» χούντας. Για να μπορέσει το καθεστώς να επιβάλει την οικονομική θεραπεία-σοκ, έπρεπε να εξαφανιστούν μερικοί άν­θρωποι, έστω και προσωρινά. Αν και ασφαλώς λιγότερο βάναυσες, αυτές οι εξαφανίσεις εξυπηρέτησαν τον ίδιο σκοπό που είχαν εξυπηρετήσει και στη δε­καετία του 1970. Η απομόνωση των ηγετών του συνδικαλιστικού κινήματος της Βολιβίας ώστε να μην μπορέσουν να αντιδράσουν στις μεταρρυθμίσεις άνοιξε το δρόμο για την οικονομική εξόντωση ολόκληρων κατηγοριών εργαζομένων: Πολύ σύντομα θα έχαναν τις δουλειές τους και θα στοιβάζονταν στις παραγκουπόλεις στα περίχωρα της Λα Πας.
Ο Σακς είχε πάει στη Βολιβία επικαλούμενος την προειδοποίηση του Κέινς ότι η οικονομική κατάρρευση γεννά το φασισμό, όμως τα μέτρα που συνταγογράφησε ήταν τόσο οδυνηρά, ώστε για να εφαρμοστούν απαιτούνταν οι­ονεί φασιστικές μέθοδοι.

Οι κατασταλτικές ενέργειες της κυβέρνησης Πας καλύφθηκαν από το διε­θνή Τύπο της εποχής, αλλά μόνο για μία ή δύο μέρες και σε ρεπορτάζ που ανα­φέρονταν γενικά και αόριστα σε ταραχές στη Λατινική Αμερική, χωρίς περισ­σότερες λεπτομέρειες. Ωστόσο, όταν ήρθε η ώρα της αφήγησης του θριάμβου των «μεταρρυθμίσεων της ελεύθερης αγοράς» στη Βολιβία, τα γεγονότα αυτά αποσιωπήθηκαν (όπως ακριβώς αποσιωπείται συχνά η συμβιωτική σχέση της βίας του Πινοτσέτ με το «οικονομικό θαύμα» της Χιλής). Ασφαλώς, δεν ήταν ο ίδιος ο Τζέφρι Σακς που κήρυξε την κατάσταση πολιορκίας ή έστειλε τις αστυ­νομικές δυνάμεις καταστολής εναντίον των διαδηλωτών, ωστόσο στο βιβλίο του The End of Poverty αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην καταπολέμηση του πληθωρισμού στη Βολιβία, όπου, παρότι δεν κρύβει την ικανοποίηση του για το μερίδιο που του αναλογεί σε αυτή την επιτυχία, δεν αναφέρεται στην κατα­στολή που απαιτήθηκε για να εφαρμοστεί το σχέδιο. Η μοναδική σχετική μνεία που κάνει είναι μια αόριστη αναφορά σε «στιγμές έντασης τους πρώτους μή­νες του σταθεροποιητικού προγράμματος».

Σε άλλες αφηγήσεις ακόμα και αυτή η αόριστη παραδοχή παραλείπεται. Μάλιστα, ο Γκόνι έφτασε στο σημείο να ισχυρίζεται ότι «η σταθεροποίηση επι­τεύχθηκε σε μια δημοκρατία χωρίς να παραβιαστούν οι ανθρώπινες ελευθερί­ες, επιτρέποντας στο λαό να εκφραστεί». Σε μια λιγότερο εξιδανικευμένη απο­τίμηση προέβη ένας πρώην υπουργός της κυβέρνησης Πας, ο οποίος ανέφερε ότι «συμπεριφέρθηκαν σαν αυταρχικά γουρούνια».

Αυτή η παραφωνία είναι ίσως η πιο ανθεκτική στο χρόνο κληρονομιά που μας έχει αφήσει το πείραμα της θεραπείας-σοκ στη Βολιβία. Η περίπτωση της Βολιβίας απέδειξε ότι μια θεραπεία-σοκ χρειάζεται πάντα να συνοδεύεται από σοκαριστικές επιθέσεις εναντίον ενοχλητικών κοινωνικών ομάδων και δημο­κρατικών θεσμών. Απέδειξε επίσης ότι η κορπορατική σταυροφορία μπορεί να προωθείται με ωμά αυταρχικά μέσα και, παρ’ όλα αυτά, να εξυμνείται ως δημοκρατική επειδή έχουν προηγηθεί εκλογές, ανεξαρτήτως του πόσο παρα­βιάζονται στη συνέχεια οι πολιτικές ελευθερίες ή αγνοείται η εκφρασμένη δη­μοκρατικά βούληση του λάου (ένα μάθημα που μέσα στα επόμενα χρόνια θα αποδεικνυόταν ιδιαίτερα χρήσιμο για τον Μπορίς Γέλτσιν της Ρωσίας και για άλλους ηγέτες). Υπό αυτό το πρίσμα, η περίπτωση της Βολιβίας αποτέλεσε το πρότυπο για ένα νέο, περισσότερο εξωραϊσμένο είδος αυταρχισμού, για ένα πολιτικό πραξικόπημα που το πραγματοποιούν πολιτικοί και οικονομολόγοι με κοστούμια και όχι αξιωματικοί με στρατιωτικές στολές – κι όλα αυτά στη φανταχτερή συσκευασία ενός δημοκρατικού καθεστώτος.
Σημειώσεις


[1] H καταπολέμηση του υπερπληθωρισμού δεν έσωσε τη Γερμανία από την ύφεση και, στη συνέχεια, από το φασισμό, μια αντίφαση στην οποία ο Σακς δεν αναφέρθηκε ποτέ στις τόσες φορές που χρησιμοποίησε αυτή τη σύγκριση. (Σ.τ.Σ.)

[2] Για δύο δεκαετίες οι Βολιβιανοί δε γνώριζαν πώς είχε εκπονηθεί το πρόγραμμα της θεραπείας-σοκ. Τον Αύγουστο του 2005, είκοσι χρόνια μετά τη σύνταξη του προσχεδίου του διατάγμα­τος, η Βολιβιανή δημοσιογράφος Σούζαν Βελάσκο Πορτίγιο πήρε συνεντεύξεις από μέλη της ομάδας έκτακτης ανάγκης για την οικονομία και αρκετοί από αυτούς αποκάλυψαν πληροφορί­ες για το μυστικό εγχείρημα. Η αφήγηση των γεγονότων βασίζεται κυρίως σε αυτές τις αναμνή­σεις. (Σ.τ.Σ.)

1 σχόλιο:

  1. Αναπαράγετε άρθρο από ιστοσελίδα που αναγνωρίζει ως "Κράτος της Βόρειας Κύπρου" τα κατεχόμενα ( τα οποία ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΕΙ Ο ΟΗΕ, για όσους τυχόν δεν το ξέρουν!!!), και αποκαλεί "Νότια Κύπρο" !!!! το ελεύθερο κομμάτι της Κύπρου:

    “…το καθεστώς της Νότιας Κύπρου ισχυριζόμενο ότι είναι το μόνο «νόμιμο κράτος» στο νησί (το τουρκοκυπριακό κράτος της Βόρειας Κύπρου το χαρακτηρίζει ως «ψευδοκράτος»)”

    http://www.aformi.gr/2011/09/%CE%AC%CE%BE%CE%BF%CE%BD%CE%B1%CF%82-%CE%B5%CE%BB%CE%BB%CE%AC%CE%B4%CE%B1%CF%82-%CE%BD%CF%8C%CF%84%CE%B9%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CF%8D%CF%80%CF%81%CE%BF%CF%85-%CE%B9%CF%83%CF%81%CE%B1%CE%AE%CE%BB-%CE%B1/

    Με αυτό τον τρόπο, εμμέσως, αποδέχεστε αυτές τις απόψεις και κυρίως, συμβάλλετε στη διάδοση τους, που σημαίνει ότι νέα παιδιά διαπαιδαγωγούνται με αυτές, και μάλιστα χωρίς ισχυρό αντίλογο, αφού άλλος κυρίαρχος λόγος είναι ο εθνικισμός, ενώ όσοι υπερασπιζόμαστε το δίκιο των λαών και την πατρίδα μας, δεν έχουμε βήμα πουθενά, με την ιδεολογική τρομοκρατία που επιβάλλουν τέτοια site, δια των χυδαίων ύβρεων και της λογοκρισίας.

    Αυτή η large στάση και συμπεριφορά ηθικών στοιχείων της αριστεράς απέναντι σε αριστερόμορφα φασιστοειδή, ενέχει κάποιους κινδύνους… που μπορούμε, νομίζω, να αρχίσουμε να φανταζόμαστε.

    Με λίγα λόγια, πρέπει να τους διαφημίζετε κιόλας; Εκείνοι κάνουν το ίδιο;

    κ.κ.

    ΑπάντησηΔιαγραφή